BLOG

THESIS ARCHITECTUUR

Another Perspective on the Built Environment
Confronting Architects’ View with the Experience of Persons with Disabilities

Promotoren // Prof. dr. ir.-arch. Ann Heylighen & Prof. Teresa Heitor
Co-promotoren // ir. arch. Peter-Willem Vermeersch & ir. arch. Sarah Flebus
KU Leuven, Leuven, Departement ASRO, 2011

Over een gedeelte van deze thesis verscheen ook een artikel in Open House International
HEYLIGHEN, Ann; VAN DOREN, Caroline; VERMEERSCH, Peter-Willem, “Enriching Our Understanding of Architecture through Disability Experience”, in: Open House International, 2013 (38) nr. 1, pp. 7-19.

Meer informatie over het onderzoeksthema ‘Architectural Design in Dialogue with dis-Ability’ is terug te vinden op de persoonlijke pagina van Ann Heylighen.

Bij het ontwerpen grijpen we maar al te graag naar dé bouwbijbel Architects’ Data van Neufert & Neufert. De standaardafmetingen die hieraan vermeld staan, zijn gebaseerd op de standaard gebruiker. Maar wie is deze persoon? Valerie Fletcher omschrijft hem als volgt: “The old design standards were based on a six-foot-tall, 20-year-old male, with perfect vision and a good grip.” Zelfs in de eerste lessen architectuur zagen we al meteen hoe de afmetingen van de Dorische kolom afgeleid werden van een goedgevormd mannenlichaam of maakten we kennis met Le Modulor van Le Corbusier.

In deze thesis heb ik bewust geprobeerd om af te stappen van de mathematische relatie tussen architectuur en het lichaam die we tot nu toe zo goed kennen. Om de betrokkenheid van het lichaam in de ervaring van architectuur te onderzoeken, heb ik mij geconcentreerd op mensen met een beperking. “Dankzij hun specifieke omgang met de ruimte kunnen zij kwaliteiten appreciëren of euvels detecteren waarvan de doorsnee architect of architectuurcriticus zich niet meteen bewust is“, stellen Froyen, Herssens & Heylighen (2008). Samen met personen met een fysieke beperking of een visuele beperking heb ik twee gebouwen onderzocht waarbij de architect al vanaf het begin van het ontwerp aandacht heeft besteed aan personen met een beperking. Ik wou onderzoeken of de ervaring van deze user/experts in relatie was met het concept waar de ontwerper op doelde.

“A user/expert can be anyone who has developed natural experience in dealing with challenges of our built environment. (…) These diverse people have developed strategies for coping with the barriers and hazards they encounter everyday.”  (Ostroff 1997)

Museum M, Leuven, BelgiëStéphane Beel Architects

 

Museum M

De museumsite met oude en hedendaagse kunst is een weloverwogen geheel van gerestaureerde gebouwen en nieuwe volumes. Het programma is verdeeld in drie verschillende lagen met elks een eigen concept: bewaren, scheppen of ontsluiten. Het meest opvallende aan Museum M is de hoofdingang met fronton en kolommen. Omdat een portiek een internationaal symbool is van een museum, was het voor de persoon met de fysieke beperking meteen duidelijk waar het museum was. Voor personen met een visuele beperking heeft de portiek geen symboolfunctie, maar hij vindt de zuilen wel tactiel erg interessant. Hij voelt dat er in de kolom een datum is gegraveerd, terwijl dat niet erg zichtbaar is.

In tegenstelling tot de meeste openbare gebouwen moet de bezoeker hier de trap niet op gaan om de site te betreden, maar net naar beneden dalen. Deze ingang moet tonen dat iedereen welkom is in M, het is absoluut geen museum voor de bourgeoisie. Omdat de architect het belangrijk vond dat groepen bezoekers niet moeten splitsen, is de helling volledig met de trap verwoven.

Museum M

Hoewel de architect als expliciete bedoeling had dat de hoofdtoegang toegankelijk en open moest zijn, ervaren de mensen met een beperking helaas iets anders. Voor de persoon met de visuele beperking is het van bovenaf erg moeilijk om te vatten. Voor hem lijkt de toegang één wit vlak, zeker als het erg zonnig is. De trap in combinatie met de helling, maakt het voor hem zelfs verwarrender. Hij vindt het ook erg belangrijk om een handgreep te volgen. Wanneer de helling de trap kruist, stopt de handgreep en weet hij niet goed wat er hierna komt. Ook voor de persoon met een fysieke beperking was het even wennen. Het was haar niet erg duidelijk of ze dit gebouw zo wel binnen kon gaan met haar rolstoel. Uiteindelijk merken ze op dat ze de stippen in het midden van de platen kunnen volgen.

De persoon met de visuele beperking merkt ook nog op dat de inkom wel een erg interessant gevoel oproept. “De oude portiek ligt achter je, de nieuwe volumes bevinden zich boven en voor je. Je hebt de indruk dat je het museum al binnen bent gegaan, maar eigenlijk ben je nog buiten.”

Pavilion of Knowledge, Lissabon, Portugal – Carrilho da Graça arquitectos

Pavilion of Knowledge

Het huidige Pavilion of Knowledge is oorspronkelijk ontworpen als een van de paviljoenen voor de Expo ’98. Na de wereldtentoonstelling transformeerde het gebouw tot wetenschapsmuseum voor kinderen. De toegang tot het gebouw biedt de bezoeker een mooi uitzicht over de hele site. Deze inkom bestaat uit een helling die dynamisch is ontwikkeld rond de patio. Het idee van de architect was dat de horizontale en verticale volumes van het gebouw immobiliteit uitstralen en dat de helling beweging en spanning veroorzaakt.

De architect wou de helling zo lang mogelijk maken zodat de bezoekers op de helling de architectuur optimaal kunnen ervaren. De persoon met de fysieke beperking vindt de helling een interessant architecturaal element, maar helaas is de helling te steil voor haar. Zij is verplicht een andere ingang te nemen en kan het gevoel van het binnenkomen dus niet optimaal ervaren. De architect daarentegen denkt dat hij de hellingsgraad zelfs kleiner heeft gemaakt dan aanbevolen.

De persoon met de visuele persoon volgt de handgreep aan de binnenzijde van de helling en vindt het museum binnengaan erg aangenaam. Nadien horen we wel dat er omwille van het hoogteverschil aan de buitenzijde een balustrade is bijgeplaatst. Voor deze persoon zou een extra handgreep in het midden nog aangenamer zijn, maar hij weet ook wel dat dat esthetisch niet erg mooi zou zijn.

Pavilion of Knowledge

In het midden van de patio bevindt zich een fontein dat volgens de architect een interessant geluidseffect geeft. De aanwezigheid van water verwijst naar het algemene thema van de wereldtentoonstelling – De Oceanen. Een patrimonium voor de toekomst – en naar het onderwerp van het paviljoen zelf in die tijd, namelijk oceanen en zeeën. De persoon met een visuele beperking vindt het geluid van het water handig om het paviljoen te lokaliseren, maar op de helling zelf biedt het hem weinig oriëntatie.

Conclusie

Hoewel de huidige toegankelijkheidsregels in beide gebouwen misschien niet overal nauwgezet toegepast zijn en de gebruikers hier en daar opmerkingen hebben, zeiden deze user/experts dat het in beide gevallen een van de beste gebouwen is dat ze al hebben bezocht. Een van de personen met een visuele beperking, maakte ons er op attent dat de algemene ervaring van een gebouw veel ruimer is dan de toegankelijkheid van een gebouw. Een gebouw ontwerpen en er nadien de toegankelijkheidsregeltjes op kleven doet menig architect al eens vloeken. Het is een beter idee om meteen vanaf het voorontwerp al aandacht te hebben voor de manier waarop mensen een gebouw ervaren.

Als we de informatie die we kregen van de architecten vergelijken met de ervaringen van de personen met een beperkingen, zien we dat er nog een groot verschil is tussen de oorspronkelijke bedoeling van het concept en hoe de uitvoering ervaren wordt. In beide gevallen vinden de user/experts het concept steeds erg interessant, maar betreuren ze dat de realisatie ervan niet perfect is. Uit de meeste ervaringen blijkt dat de architecten vooral rekening hebben gehouden met personen met een fysieke beperking. Door specifiek in te gaan op de indrukken van mensen met een beperking, hebben we bij beide gebouwen kwaliteiten en obstakels ontdekt die we niet meteen zien, maar wel onbewust ervaren en invloed hebben op iedereen.

Wil je graag meer weten over deze thesis? Aarzel dan zeker niet om mij hierover te contacteren, ik geef graag wat meer uitleg.